ساخت شهر سلطانیه

 

پس از غازان برادرش اولجایتو به سلطنت رسید، او حاکم مرو بود پس از فوت برادر به جانشینی وی به پایتخت آمد. شاید مشاهده شهر تبریز و ابنیه غازانی، انگیزه ایجاد شهر یا مجموعه‌ای مشابه را در ذهن او به وجود آورده باشد.

به گواه مدارک و شواهد تاریخی نخستین بار که بنای شهر سلطانیه طرح ریزی شد در زمان ارغون تحقق یافت، حافظ ابرو در این باره اظهار نظر می‌کند: فرمان فرمود تا طرح شهر برکشیدند و بنای قلعه آن از سنگ تراشیده اشارت فرمود فاما چون بنیاد عمارت کردند زمانه فرصت نداد که به اتمام رسد.

این نقشه در زمان اولجایتو جهت پیشبرد اهداف سیاسی توسعه یافت و در مدت 10 سال به مرتبه‌ای رسانید که از بلاد ربع مسکون معمور‌تر شد. ابتدا محل برپایی شهر از نظر موقعیت طبیعی و منطقه‌ای در چمن طبیعی دشت نزدیک زنجان بین دو رشته کوه در جنوب و شمال نزدیکتر به کوههای جنوبی که این منطقه با تمام نیازهای زندگی مغولان سازگاری داشت و در دوره ارغون جز مناطق جنوبی که این منطقه با تمام نیازهای زندگی مغولان سازگاری داشت و در دوره ارغون جزء مناطق ویژه و توقفگاههای مطلوب چادر نشینان مغول به شمار می‌آمد.

به گواهی نوشته‌های مورخین، محل توقف لشکر و خوانین مغول، در سلطانیه فعلی بوده و این مکان دارای کاروانسرا و منطقه وسیعی بوده که لشکر مغول و همراهان قبل از آن که سلطانیه بر پا شود به راحتی در آنجا اطراق می‌کردند.

عوامل دیگری که سلطانیه را از نظر زیستی واجد شرایط  کرده بود، وجود منابع غنی آب زیرزمینی، زنجان چای و رودخانه‌های اطراف که در جنوب غربی، جنوب شرقی و شمال غربی به سمت سلطانیه جریان دارند و برای کشاورزی و شرب مناسب است، آبهای زیرزمینی همجوار کوههای سلطانیه واقع در جنوب شهر، برای مصرف شرب نسبت به نواحی شمالی شهر از کیفیت بهتری برخوردار است.

انگیزه دیگری که در ساخت شهر سلطانیه گفتنی است، تفکر به یادگار گذاشتن نام نیکو و حیات جاودانی از طریق ساخت بناهای ماندگار بود.

علل اقتصادی از موارد مهم شکل گیری شهر سلطانیه بود، اولجایتو برای کنترل امور مالیاتی یعنی بزرگترین منبع درآمد، از آغاز برنامه‌های غازان را پی  گرفت، اما پساز مدتی با بی‌نظمی مواجه شد. به گفته حمداله مستوفی در نزهت القلوب امکان دسترسی از محل شهر سلطانیه به نقاط مختلف ایران از مسیرهای کاروان رو از دلایل انتخاب محل برای ساخت شهر بوده است.

به گواهی مدارک تاریخی در مورد اوضاع اقتصادی ایلخانان امکاناتی که از نظر مالی زمینه ساختن شهر سلطانیه را فراهم آورد، نظم خاص جمع آوری درآمدها در دوره غازان بود که خزانه‌های غنی به اولجایتو تحویل داد و نیز حضور دو وزیر قدرتمند و ثروتمند، یعنی خواجه رشید الدین فضل الله و تاج الدین علیشاه که کلیه امور کشور را در دست داشتند و توانایی مالی و اجرایی آنان، سبب ایجاد بخشهای زیادی از شهر سلطانیه شد.

با توجه به گردش امور مملکت در دوره اولجایتو، ساختن پایتخت جدید به عهده وزیر یعنی خواجه رشید الدین بود. برنامه‌ریزی و ساخت مجموعه علمی ربع رشیدی در غازانیه تبریز، کلیه نکات طراحی و اجرایی را برای او روشن کرده بود. وی با استفاده از تجربیات قبلی خود و آگاهی از نیازهای یک قصر حکومتی و عناصری که در اطراف آن لازم بود، این امر مهم را آغاز کرد. معماران، صنعتگران و هنرمندانی که در شهر تبریز برای ساختن ربع رشیدی گرد هم آمده بودند، نیروهای انسانی کافی را برای ایجاد مجموعه‌ای دیگر تامین کردند. گروهی که برای کار به سلطانیه رفتند، زن و فرزندان خود را نیز به آنجا بردند و بدین ترتیب این افراد بخشی از ساکنان جدید شهر را تشکیل دادند.

کاشانی در تاریخ اولجایتو معمار و سازنده شهر سلطانیه را تاج الدین علیشاه گیلانی می‌داند اما به نظر می‌رسد که کلمه معمار به عنوان سرپرست انجام امور شهر به کار رفته باشد، زیرا سوابق تاج الدین علیشاه وی را معمار و سازنده نمی‌شناساند و منظور، معمار و سازنده بنا و شهر نمی‌تواند باشد و قطعاً معمار وسازنده گنبد سلطانیه شخص دیگری باید باشد.

مصالحی که برای ساخت شهر سلطانیه لازم بود، اکثراً از خود محل یا نزدیک آن تامین می‌شد. سنگ را از کوههای جنوب سلطانیه برای ساخت برج و بارو آورده‌اند. کوره‌های پخت آجر در خود محل وجود داشته است.

در شهر سلطانیه علاوه بر ارگ، مجموعه‌ای از بناهای عمومی، دینی، تربیتی و اقتصادی ایجاد شد که هر یک با توجه به اندیشه سازندگان و جایگاه خود در بخشی از شهر جای داده شده بود. در یک نگرش کلی می‌توان دریافت که شهر سلطانیه دارای ویژگیهای شهرهای ایران دوران اسلامی بوده و کشفیات باستان شناسی این مسئله را روشن ساخته است.

فضاهای اقتصادی مناسب با رفع نیازهای شهر نشینان، مساجد به پیروی از سنن اسلامی ، بازار ، حمام، مدرسه و غیره هر یک به نوعی با هم مرتبط و ضامن بقای یک شهر اسلامی است.

 

منبع: تبیان زنجان

 


موضوعات مرتبط:

برچسب‌ها:


تاريخ : ۱۳٩٠/٥/۱٤ | ٤:۱٦ ‎ب.ظ | نویسنده : اکبررحیمی | نظرات ()