مقبره ملاحسن کاشی

 مقبره ملاحسن در سلطانیه و در یک کیلومتری آن قرار دارد که احتمالا " در دوران سلطنت سلطان محمد خدابنده ، یا به طور کلی در دوران مغول جزو پایتخت یعنی سلطانیه بوده است . اما در حال حاضر تک بنای زیبای مقبره در دشت پهناور خود نمائی می کند . در مورد تاریخ بنای مقبره ملاحسن شیرازی چند نظریه وجود دارد.عده ای آن را از بناهای زمان صفویه می دانند و عده ای نیز آنرا به اوائل قرن هشتم و آغاز دوره ایلخانی نسب می دهند . بهر صورت بنای نامبرده بعلت طرح خاص و منحصر به فرد خود بی اندازه مورد توجه با ستانشناسان و محققین می باشد. مقبره ملاحسن به شکل کثیر الاضلاع هشت ضلعی است که چهار ضلع بزرگ آن به طول 30/8 متر و چهار ضلع کوچک به طول 75/5 متر است .اضلاع بزرگ دارای ایوانهای وسیع بااضلاع کوچک ، دارای ایوانی دو طبقه که با ساختن طاقهای کوتاهتری بوجود آمده است . بوسیله دو پلکانی که از ایوانهای بزرگ شرق و غرب آغاز می شود می توان به ایوانهای فوقانی راه یافت . پلکانهای چهارگانه فقط جهت صعود ارتباط با ایوان های طبقه فوقانی ساخته شده اند . بر بالای این تراسها می توان مناظر دشت سرسبز را بخوبی مشاهده کرد . اضلاع هشت گانه بوسیله راهروی کوچکی با طاق کوتاه به طول و عرض 5/1 × 75/0 متر بهم متصل می شود.دهنه ایوانهای بزرگ 5/4 متر و دهنه ایوانهای کوچک 5/3 متر می باشد و قریب 5/0 متر از سطح دشت بلندتر است . قسمت داخلی مقبره به شکل مربع به ضلع تقریبا" 6 متر است که چهار طرف توسط چهار درگاه بزرگ به ایوانها ارتباط پیدا می کند . در طرفین در گاههای دو طاقچه مستطیل شکل به چشم می خورد . که احتمالا " جای روشن کردن شمع بوده است . در ضلع رو به قبله بجای محراب که کاملا"‌از بین رفته در گاهی قرار دارد. در دوران فتحعلی شاه و حکومت پسرش عبدالله میرزا در زنجان ، این بقعه تعمیر و اشعاری بخط نستعلیق در داخل گنبد هر کتیبه ای گچبری شده است . این کتیبه شامل یک نوار تزئینی با کادرهای جالب مساوی هم است که دور تا دور داخل و محل اتصال گنبد بنا مشاهده می شود . ظاهرا" این قطعه شعر ناتمام مانده و چند بیت هم در میان قطعه خوانده نشده است . در ساختن داخل گنبد ظرافت خارق العاده بکار رفته است و گچبری های جالبی شامل مقرنس های گچی و شمسه هائی برنگ قرمز بسیار زیبا سطح داخل گنبد را پوشانده است . بر بالای ورودی بقعه ، پنجره بزرگی به چشم می خورد که نور داخل بقعه را تامین می کند . مقبره ملاحسن دارای گنبدی شلجمی است . گنبد داخلی که دارای تزئینات گچبری است بوسیله تیرهای چوبی به گنبد میانی وصل گردیده است . گنبد اخیر اندکی به ضخامت یک آجر ساخته شده است . گنبد سوم یا گنبد خارجی که دارای فرم بسیار زیبائی است دو گنبد زیرین را می پوشاند . تزئینات گنبد شامل معقلی های پرکار درگریو گنبد و کاشیکاری های فیروزه ای بسیار ارزنده است . بدین ترتیب گریو یا گردنی گنبد دارای چهار بخش تزئینی است :‌ بخش اول :‌در بخش تحتانی معقلی های جالبی از تلفیق آجر و کاشی فیروزه ای دیده می شود.بخش دوم :‌ کتیبه معقلی زیبای دور گنبد با عبارات الله و محمد و علی و عبارات دیگر از کاشی فیروزه ای در متن آجر است . بخش سوم : در این بخش تزئینات معقلی هفت و هشت ( زیگزاک ) جلب توجه می کند . بخش چهارم : بخش فوقانی و زیر کاسه گنبد را نره کاشی هایی به صورت عمودی تزئین می کند . ناگفته نماند که در آجر های تحتانی گنبد دو بیت خط نستعلیق نوشته : اشک جنت شد به یمن دولت طهماسب شاه تربت کاشی که آمد خاک مشک آبش گلاب خواستم تاریخ اتمامش بدانم عقل گفت سال تاریخش همان از "‌رشک جنت "‌ کن حساب در دو طرف گنبد دو بیت شعر بچشم می خورد که نام معمار و بنای تعمیر کننده عمارت که پدر و پسرند نوشته شده است . بود امیدوار از لطف غفار محب شاه دین فتحی معمار خاک سنگ ره ولی خدا ابن فتحی محمد بنا در حفاری داخل مقبره ، محوطه ای با دیواره های سنگی منظم پیدا شد که در داخل آن قبر مستطیل شکلی به ابعاد 80/3 × 90/3 متر کشف شد که سه قسمت شمال و شرق و غرب با سنگهای سبز رنگ حجاری شده بنا گردیده است . ضمنا"‌مقداری سنگهای سبز رنگ نیز در صحن داخلی مقبره بدست آمد که دارای نوشته می باشد . در میان سنگ های مکشوفه قطعه سنگی وجود دارد که تمام قسمت های آن دارای خط نوشته است و نقش محراب بر روی آن حک گردیده و در پشت سنگ علامتی بشکل قیچی بچشم می خورد . با وجود اینکه از لحاظ طرح ساختمانی مقبره منحصر به فرد می باشد . معذالک از لحاظ تزئینات خیلی غنی نبوده است . اما نباید فراموش نمود که روی اولین قشر پوشش تزئینات قدیمی بدست آمده است . به نظر می آید که مقبره مذکور حداقل سه بار مرمت شده است که مهمترین آن همراه با تزئینات گچبری اطراف مقبره در زمان فتحعلی شاه قاجار صورت گرفته است . بنا به طور کلی دارای اسکلت استوار و پی های محکم است که به عمق بیش از یک متر در خاک ، رس ، آهک قرار دارد . در گذشته دیوار ایوانها دارای قابهائی بوده که کاشیهای تزئینی داشته است و در حال حاضر خالی از تزئین می باشد . در گنبد خارجی شکاف بزرگی بوجود آمده است . که توسط سازمان ملی حفاظت آثار باستانی تعمیر و مرمت شده است . در فاصله صد قدمی این مقبره ، باقیمانده بنای بسیار جالبی با تزئینات معقلی زیبا بچشم می خورد که به گفته اهالی محل ، مجموعه ، خانه ملاحسن و خانقاه وی بوده است . ولی آنچه مسلم است این است که بنای مخروبه فوق الذکر سردر ورودی بنا بوده و به طور کلی چنین بنظر می رسد که خانه و مقبره قسمتی از باغ بسیار بزرگ و عمارت دیگر بوده است . این سردر دارای تزئینات معقلی مرکب از کاشیهای کوچک زرد ، فیروزه ای و مشکی در متن آجر است . هر دو جرز طرفین از پائین تا بالا کتیبه ای بخط بنائی بچشم می خورد که کلمه ( علی ) را مکررا با کاشی های فیروزه ای در متن آجر بر آن نوشته اند . در طرفین این سر در طاقنمائی تعبیه شده است . که دارای دو کتیبه بخط بنائی است : الف )‌ در سطح طاقنما طرح مربع شکل با عبارت الله و محمود علی ،‌با کاشی فیروزه ای برمتن آجر . ب ‌ )‌ کتیبه ای به رنگ سیاه در متن آجر با عبارت لا الله الا الله که در اطراف طاق طاقنما بچشم می خورد . حفاری هائی که در محوطه بیرون مقبره ملاحسن کاشی صورت گرفته است ، یک خیابان سنگ فرش ظاهر گردید که طول آن 50/95 متر و عرض آن 5 متر می باشد که قبلا" با سنگهای قلوه ای مفروش گردیده است . این خیابان سردر بزرگ محوطه را به مقبره ملاحسن متصل می سازدمعماری آرامگاه ملا حسن
مقبره ملا حسن به شکل هشت ضلعی است که چهار ضلع بزرگ آن به طول 30/8 متر و چهارضلع کوچک آن به طول 75/5 متر است. اضلاع بزرگ دارای ایوانهای وسیع با طاق جالب و اضلاع کوچک دارای  ایوانی دو طبقه که با ساختن طاقهای کوتاهتری به وجود آمده می باشد، دهنه ایوا نهای بزرگ 5/4 متر و دهنه ایوانهای کوچک 5/3 متر می باشد و مقبره قریب 5/0 متر از سطح دشت بلند تراست ..
البته به وسیله دو پله کانی که از هر یک از ایوانهای بزرگ شرق وغرب آغاز میشود می توان به ایوانهای فوقانی راه یافت. پله کانهای چهارگانه فقط جهت صعود و ارتباط با طبقه فوقانی ساخته شده اند، که بر بالای این تراسها میتوان مناظر زیبای دشت سرسبز سلطانیه را به خوبی مشاهده کرد ، و تنها یکی ازاین چهار  پله کان دارای یک ردیف پله کان اضافی درانتهاست که برای صعود به روی بام به کار می رود 
اضلاع هشت گانه مقبره به وسیله راهروی کوچکی با طاق کوتاه به طول وعرض5/1 × 75/0 متر به هم متصل میشود .
قسمت داخلی مقبره به شکل مربع وبا اضلاع تقریبا ً 6 متر است ویک طاقچه مستطیل شکل در هر طرف دودرگاه ورودی به چشم می خورد که یکی از آنها به تازگی مرمت یا فته است. ورود به قسمت داخلی  مقبره از طریق دو درب ورودی امکان پذیر می باشد
در ساختن فضای داخل گنبد ظرافت زیادی به کار رفته و گچبریهای جالبی شامل مقرنسهای گچی و شمسه هایی به رنگ قرمز بسیار زیبا سطح داخلی گنبد را پوشانده است نور فضای داخلی گنبد به وسیله دو پنجره بالای دربهای ورودی و پنجره ای که در بالای فضای ورودی و روی بام قرار دارد تامین می شود.
در حفاری داخل مقبره محوطه ای با دیوارهای سنگی منظم یافت شد که در داخل آن قبرمستطیل شکلی به ابعاد 80/3×90/3 متر یافت شده که در سه قسمت شمال ،شرق و غرب آن ،سنگهای سبز رنگ حجاری شده وجود دارد. ضمناً مقداری سنگ آهکی سبز رنگ کتیبه دار نیز در صحن داخلی مقبره ( در حین حفاری) و همچنین از داخل محوطه ملا حسن یافت شده است  . مقبره ملا حسن دارای گنبدی سه پوش (پوسته) است که جزء تعداد انگشت شمار گنبدهای سه پوسته در معماری ایران است. در اصطلاح به این نوع گنبدها ، نار ، می گویند. البته معمولاً برای در گردش بودن هوا در بین پوسته های این نوع از گنبدها  پنجره هایی مشبک وجود دارد که در صورت احتیاج احتمالی پوسته ها به مرمت ،این پنجره ها برداشته شده و محل آن تبدیل به راه ورودی در بین پوسته های گنبد میگردد. در مورد گنبد ملاحسن نیز چنین راهی وجود دارد که پنجره های مشبک احتمالی آن از میان رفته است. گنبد داخلی که دارای تزیینات گچبری از داخل میباشد ،  به وسیله تیرهای چوبی به گنبد میانی وصل گردیده است. گنبد میانی که به ضخامت یک آجر ساخته شده نیز به وسیله چندین تیرک چوبی به گنبد سوم وصل گردیده است   و در  آخر نیز گنبد سوم که دارای فرم بسیار زیبایی بوده و دو گنبد زیرین را می پوشاند.
بقعه مزبور حد اقل سه بار مرمت شده که مهمترین آن ، همراه با تزئینات گچبری اطراف مقبره بوده است  که مربوز به زمان فتحعلی شاه قاجار است. قابل ذکر است سازماندهی محوطه ، مرمت اضطراری و مرمت اساسی این آرامگاه و سردرب  ورودی آن از سال 1385 طبق زمانبندی و برنامه های پیش بینی شده در حال انجام می باشد..

 


موضوعات مرتبط:

برچسب‌ها:


تاريخ : ۱۳٩٠/٥/۱٦ | ۱٢:٢٠ ‎ق.ظ | نویسنده : اکبررحیمی | نظرات ()