"چلپی اوغلو" پسر سلطان ولد و نوه ی مولانا شاعر بزرگ ایران بود که در زمان سلطنت سلطان محمد خدابنده این پادشاه مغول در ایران می زیست. سلطان محمد در زمان پادشاهیش در شهر سلطانیه فرمان دارد تا هر یک از بزرگان قوم و رجال بر جسته و وزرا محله ای بنام خود که دارای مسجد – خانقاه – دارالتربیه ( مدرسه ) و دارالشفا ( بیمارستان ) و دارالضیافه ( مهمانسرا ) باشد ساخته و همچنین خانه های مسکونی برای سکونت تمام افرادی که از شهر های مختلف ایران بدانجا سوق داده می شوند آماده و تهیه گردد و اینکار به سرعت صورت عمل بخود گرفت و محل های آبرومند و زیبائی که دارای همه گونه و سائل رفاهی بود فراهم شده ، منجمله چلبی اوغلو که یکی از وزرای شاه بود محله ای در نزدیکی آرامگاه سلطان محمد خدابنده در نظر گرفت و مقبره ای برای خود ساخت . پس از حمله تیمور لنگ و خرابی شهر سلطانیه فقط بقایایی عمارت چلبی اوغلو بر پا بود که در اثر مرور زمان و حوادث جوی مقدار زیادی از آن خراب شد و ویران گشته ولی مجموعه بنای مزبور اصالت خود را از دست نداده است . امروزه باقیمانده مقبره چلبی اوغلو و عمارت مخروبه خانقاه در مغرب سلطانیه و در امتداد جاده اصلی قیدار خود نمائی می کند . مقبره مزبور که در قرن هشتم ساخته شده است شامل بنای هشت ضلعی با یک گنبد یک پوش می باشد. می گویند معماران و کارگران بعد از اتمام مقبره به اصفهان رفتند و بنای امامزاده جعفر را از روی نمونه مقبره چلبی اوغلو ساختند .جدا بودن خانقاه از مقبره نشان دهنده این است که این دو بنا همزمان با هم ساخته نشده اند . دو نالد ویلبر در کتابش اختلاف زمان ایندو بنا را اینگونه شرح می دهد :‌735 هجری وضع آذربایجان مساعد برای فعالیت های ساختمانی نبود و همچنین همه خصوصیات سبک بنا در ابنیه این ناحیه که قبل از سال 1325 میلادی هم ساخته شده اند دیده می شود و اگر تاریخ آن جدیدتر باشد باید ارتباط و شباهت زیادتری با بنای بزرگتر داشته باشد . بنابر این احتمال می رود که مقبره قبل از خانقاه ساخته شده و این عمل از نظر تبرک برای بنای خانقاه در نظر گرفته شده باشد . تاریخ مقبره را به احتمال می توان در حدود سال 1330میلادی ( 730 هجری ) قرار داد . مقبره چلبی اوغلو بنای هشت گوش زیبائی به اضلاع 5/4 متر می باشد که در نهایت سادگی و استحکام ساخته شده است .

ارتفاع مقبره چلبی اوغلو 16 متر و ارتفاع گنبد 6 متر است . که پایه های آن از سه ردیف سنگ سبز تراش تشکیل یافته و بقیه بنا با آجرهای ظریف و با دقت و ذوق فراوان ساخته شده است . تزئینات نمای خارجی عبارتست از طاقنماهای ظریف و زیبا با طاق نوک تیز در اضلاع هفت گانه که در ضلع شمالی یا هشتم مقبره این طاقنما گود تر و به سبک سردر رفیع و بسیار جالبی تبدیل شده است . از ویژگی های این طاقنما این است که علاوه بر استحکام جزء هشت گانه ، این عنصر در سطوح مختلف جرزها ایجاد سایه روشن کرده و آنها را از یکنواختی کسل کننده در می آورد .
راه ورودی مقبره از همین سردر است . این قسمت دارای دری با قابهای مارپیچ شکل بوده که بر اثر مرور زمان و سوانح طبیعی از بین رفته است . لچکی های طاقنما شش گوشهائی دارد که زمانی با نقوش تزئینی پر شده بوده است لیکن بر اثر مرور زمان و سوانح طبیعی این تزئینات از بین رفته اند .
بطور کلی تا 5/2 متری بالای پایه آجر چینی پرکاری و دارای طرح جالبی است که سپس به آجر چینی معمولی تبدیل می شود . آجرهای بکار رفته در نمای خارجی به ابعاد 5×20 سانتی متر و برنگ زرد می باشد . در قسمت پایین آجرها یک در میان دارای سوراخهای ریز سفالی است که در آنها اسامی مقدس کنده شده است . هر چند در دوره مغول ابتدا به علت شتابی که داشتند بناها را می ساختند و بعد به تزئین می پرداختند لیکن تغیرات در طرح آجر چینی مقبره چلبی اوغلو نشان می دهد که طرح تزئینی و ساختمان بنا با هم بالا رفته است .
خط فوقانی طاقنماها از آجر است و بجای قیر نیز بکار رفته است . سطح خارجی دیوارهای بنا سوراخهائی دیده میشود که احتمالا" جای چوب بست بوده است . گنبد از دیوارهای خارجی کمی عقب تر روی پایه 16 ضلعی قرار دارد ،‌ابتدا صاف سپس به شکل نیم دایره در آمده است . محوطه داخلی مقبره شامل اتاق هشت گوش ساده ای به اضلاع 75/3 متر می باشد . دیوارها کاملا" ساده و در میان هر ضلع آن درگاه و طاقچه بلندی به ضلع 75/1 متر و ارتفاع 3 متر بچشم می خورد . دیوارهای داخلی اضلاع مقبره از یک قشر گچ پوشیده شده است. ضمن کاوشهائی که در این مقبه جهت دستیابی به کف اصلی بنا صورت گرفت در کف اتاق یک سرداب بزرگ مشاهده گشت و مشخص شد که مقبره دارای سه قسمت بیرونی و میانی و درونی است .

قسمت بیرونی : بشکل استوانه تو خالی با خشت و ملات و گل ساخته شده .
قسمت میانی : از قلوه سنگ با ملات گچ بشکل مکعب مستطیل است .
قسمت درونی : در این قسمت قبر اصلی واقع شده که بشکل مستطیل به ابعاد 95/0 × 2 و عمق 20/1 متر می باشد و بنظر می رسد که این مقبره بدلیل پنهان نمودن قبر اصلی بدین شکل ساخته شده دیوارها تا ارتفاع 42/1 متر از کف 7 از گچ آبی خاکستری پوشیده شده و سپس پوشش گچ سفید روی گچ خاکستری دارد. در ورودی رو به طرف شمال می باشد . در سمت جنوبی یعنی ضلع داخلی روبروی در ورودی ها محراب بسیار جالبی با مقرنس های گچبری دیده می شود . طاقنماهای اضلاع داخلی در زیر گنبد به 16 ضلع تبدیل شده و سپس دایره پایه گنبد بر روی آن قرار گرفته است .
نور گیری در بالای تربنه ها و در حقیقت برگریو گنبد تعبیه شده که نور داخل تقعبه را تامین می کند . بواسطه ارتفاع نسبتا" زیاد اتاق و نوری که از دریچه مزبور به داخل می تابد نگاه بیننده را ناخودآگاه بطرف بالا می کشاند . سطح خارجی گنبد با آجرهای 45 سانتی متری ساخته شده و با یک قشر آجر یکسره پوشیده گشته است . نمای خارجی گنبد فاقد هر گونه پوشش اضافی و یا کاشیکاری بوده است . عمارت بسیار محکم ساخته شده و فقط در محل دو طاقچه دو دهانه را به بیرون تعمدا" باز نموده بودند. بدلیل سادگی طرح و فرم و تناسب بین سطوح و ارتفاع و مصرف آجرهای پخته در پوشش خارجی و تزئینات دالبری ظریف بجرات می توان گفت که مقبره نامبرده از آثار ارزشمند قرن هشتم بشمار می رود .
در ضلع شمالی مقبره و به فاصله چند متر ، بنای مخروبه ای مرکب از ایوان و طاقنما ، ‌بچشم میخورد ،‌که از سنگ پاره ساخته شده است و در فضای بازی قرار دارد . به موجب نوشته آندره گدار این بناء ساختمان خانقاه بوده و تاریخ بنای آن سال 733 هجری می باشد یک قسمت جزئی خانقاه که خوب باقیمانده ، ‌سر در کوچکی از سنگ صاف است و بین سنگها نیز بندکشی شده است . این نوع معماری از سنگتراشی مخصوص آسیای صغیر در این دوره تقلید شده است . بنای مقبره به علت عدم پوشش مناسب بر گنبد و بر اثر نفوذ آبهای باران و یخبندان آسیب فراوان دیده بود . نمای ورودی به سبب دستبردهائی که در آن صورت گرفته است و صدماتی که قاب درب دیده بود ، از اصالت و زیبائی افتاده است . و به همین جهت پس از به ثبت رسیدن این بنای تاریخی در فهرست آثار ملی تعمیراتی در آن صورت گرفته نماند ، تعمیرات بنیادی که به وسیله سازمان ملی حفاظت آثار باستانی در سال های دهه 50 انجام پذیرفته زیبائی و عظمت را تا حدی زیادی به این بنای جالب توجه برگردانده است . بدنبال حفاری که در سال 54 از طرف مرکز باستانشناسی در مقبره چلبی اوغلو و بنای خانقاه صورت گرفت ،‌دو اتاق به ابعاد 90/2 × 35/5 متر و 85/2 × 55/5 متر کشف شد . این اتاقها مشرف به راهروئی است بطول 12 متر و عرض 85/1 متر می باشند در قسمت انتهائی راهرو آثار هفت پله یافت شد که پلکانهای صعود به طبقه فوقانی خانقاه را تشکیل می داد . همچنین ، دراین حفاری بوسیله تراشه هائی که در قسمت  های مختلف زده شد دیواری ظاهر گردید که با سنگهای قلوه ای و ملاط و گچ ساخته شده است و در تمام طول آن تزئیناتی بشکل طاقنماهای مستطیلی و مثلثی بچشم میخورد .
حیاط مقبره دارای دو در بوده ،‌یکی در قسمت جنوبی و دیگری در منتهی الیه دیوار شرقی قرار گرفته که در دوره های بعد بوسیله سنگهای نامنظم و بدون ملاط این دربها مسدود شده بودند . در قسمت جنوبی غربی حیاط نیز آثار دور زیر زمین کشف گردید که چنین بنظر میرسد که مقابر خانوادگی باشد .
در قسمت داخلی خانقاه هنگام حفاری مقادیری تزئینات گچبری کشف گردید که قابل مقایسه با گچبریهای مسجد تربت جام می باشد . ضمنا" مقداری کاشی لعابدار با نقوش قلم مشکی و طلا کاری شده در رنگهای مختلف فیروزه ای و لاجوردی و زرین در دو اتاق مکشوفه کشف گردید .
امروزه این بنای تاریخی و با ارزش ایران در عهد ایلخانی با مرمت اخیر تبدیل به مکانی برای پذیرایی از میهمانان گرامی شده است.منبع پایگاه میراث فرهنگی.

 


موضوعات مرتبط:

برچسب‌ها:


تاريخ : ۱۳٩٠/٥/۱٩ | ٩:٢٢ ‎ق.ظ | نویسنده : اکبررحیمی | نظرات ()