ارگ سلطنتی

ارگ سلطنتیتاریخچه ارگ سلطنتی سلطانیه (برج و بارو)پژوهش های باستانشناسی در عرصه ارگشناخت واحدهای ساختمانی داخل بخش مذهبی ارگ تعیین محدوده بخش مذهبی ارگ دروازه جنوبی (دروازه شاهی) دروازه شمالی (دروازه تشریفات) کاوش در پشت برج و باروهای ضلع غربی ارگ سلطانیه به سمت داخل آزمایشات سنگ حصار ارگ قدیم سلطانیه

قلعه یا ارگ سلطنتی

Description: mhtml:file://D:\یافته%20های%20جدید\میراث%20جهانی%20سلطانیه%20%20ارگ%20سلطنتی.mht!http://www.soltaniye.ir/new/Pic/ARG_Gonbad_clip_image001_0001.jpgیکی از عناصر مهم تشکیل دهنده بافت شهر سلطانیه کهندژ یاارگ سلطنتی می باشد که در مرکز شهر یا مرکز سیاسی قدرت وجود داشت که با تدابیر و استحکامات دفاعی ساخته شده در ارگ سلطانیه با حصار و برج و باروی اطراف آن، از دژی دست نیافتنی ساخته بود که در مقابل تهاجم های بیگانگان مصون ماند. Description: mhtml:file://D:\یافته%20های%20جدید\میراث%20جهانی%20سلطانیه%20%20ارگ%20سلطنتی.mht!http://www.soltaniye.ir/new/Pic/ARG_Gonbad_clip_image002_0004.jpg

ارگ سلطنتی که بخشهایی از برج و باروی آن به عرض سه متر با سنگهای آهکی سبز بزرگ قابل رویت و دارای دو دروازه در شمال و جنوب است که محدوده حاکم نشینی را در شهر قدیم نشان می دهد.
در مینیاتور المترکچی ورودی قلعه در وسط یکی از باروها که در راستایی گنبد سلطانیه بوده نشان داده شده است و بیان تمامی مورخین بر وجود یک ورودی در جبهه شمالی ( به غیر حافظ ابرو ) دلیل تایید مطلب فوق است. اما حافظ ابرو از ورودیکوچکتری در ضلع جنوبی قلعه نام می برد در ذیل جامع التواریخ درباره با روی ارگ سلطانیهآمده است و آن قلعه را دیوار از سنگ تراشیده کرده اند و بر دیوار آن چهار سوارپهلوی یکدیگر توانند راند و اصل قلعه مربع نهاده اند . طول و عرض مساوی هردیواری بهگز، پانصد گز چنانچه دو هزار گز دور آن باشد و یک دروازه و شانزده برج دارد، به غیردروازه و در اندرون قلعه هر کس از امرا موضعی عمارت کرده بودند و سلطان اولجایتو ازبرای خود در اندرون عمارتی ساخته است و آن را ابواب البر نهاده و گنبدی بزرگ عالیکه قطر آن شصت گز در نهایت تکلیف و ارتفاع آن صد و بیست گز چنانچه در اقصای بلاد عالم مثل آن نمی دهند.
ارگ سلطانیه مربعی استکه در اطراف آن خندق وجود داشته است چنانچه در جغرافیای تاریخی ایران آمده است وسعتارگ ار روی خندق مربعی معین می شود که طول هر سمت آن سیصد یا رد و یا نهصد فوت استبنابر این محیط ارگ اندکی بیش از یک و رست است (ورست واحد مسافت معادل 3500 گام یا 06/1 کیلومتر ) و این تقریبا" مطابق دو عزار گامی است که محمداله مستوفی قزوینینوشته است. بهتر از همه مسجد بیرونی محفوظ مانده که دارای گنبدی عالی با ارتفاع 120پا و چهار مناره و دو اطاق ( طاق ) دارد
بنابر گواه مدارک و شواهد تاریخی مشخص است کهمحدوده ارگ سلطنتی در دو بخش خندق و حصار تشکیل یافته است. خندق این ارگ به فاصله 17 متری از حصار قرار گرفته و پهنای آن در حدود 30 تا 40 متر بوده است.
حداقل این خندق حصار با ارگ سلطنتی قرار گرفتهاست. حصار با سنگ تراشیده با 16 برجو دو دروازه با زیبائی خاص اجرا شده است. سنگ هاعموما" از جنس ماسه ای و کم دوام انتخاب شده است. این دیوار عظیم در پی یک پیشآمدگی به عنوان ازاره تزئینی دارد. چهار برج در چهار گوشه ارگ بزرگتر از برجهای میانی است
بلند ترین ارتفاع باقیمانده اینبارو در وضعیت فعلی واقع در کنار برج جنوبی در 12 ردیف سنگ است در حفاریهای که درپای برج جنوبی تربت خانه انجام گرفته. سنگ های کشف شده از میزان واقعی بسیار کمتراست. از موفق ترنی منابع که در حاضر ارتفاع حصار را تعین می کند طرح سر رابرتکرپرتر نقاش و نویسنده انگلیسی است. در طرح مزبور 17 ردیف سنگ قابل تشخیص است.
در داخل این ارگ یا قلعه بجز بنای آرامگاهاولجایتو یک مجموعه از عناصر شهری وجود داشته است که جالب ترین آن مجموعه معروف بهابوال البر می باشد. احداث ابواب البر اختصاصا" متعلق به دوره ایلخانی می باشد کهدر اطراف گنبد و در کنار و ساختمانهای پر شکوه و جلال دریای داخل ارگ بر اساس فسقاسلامی شکل گرفته است.
احداث اینگونه بناهایخیریه و عمومی توسط اولجایتو در کنار آرامگاه خود با اهداف خاص بوده و به تقلید ازبرادر خود به ایجاد این مجموعه اقدام نموده است ابواب البر سلطانیه شامل مدرسه،داراشفاء دارالضیافه ، دارالسیاده، دارالحفاظ، داراالحدیث، داراالقران و .. آرامگاهسلطنتی با موقوفات بسیار که دارای مدیریت خاصی بوده است و خواجه رشیدالدین با عنواننایب التوالیه مدیریت مجموعه را در اختیار داشته است.

تاریخچه ارگ سلطنتی سلطانیه (برج و بارو):

محدوده ارگ سلطنتی در وسط شهر سلطانیه باابعاد450×450 مترو مساحتی در حدود 18 هکتار را اشغال نموده است این محدوده از2 بخش خندق وحصارتشکیل یافته است. خندق این ارگ بفاصله 17 متری از حصار قــرار گرفته و پهنای آن در حدود 30 تا 40 متر بوده است. حافظ ابرو در باره خندق سلطانیه می نویسد: «خندق این را در غایت مغاکی رسانیده و دری بزرگ از آهن و کوفته کاری بسیار کرده به جهت قلعه…»
چون این وضعیت حداقل در ضلع جنوبی صادق است، به چهار طرف ارگ تعمیم داده می شود. احتمال دارد در جبهه جنوبی، در راستای دروازه ارگ، پل شناوری بوده باشد.
داخل این خندق حصار و ارگ سلطنتی قرار گـرفته است. این عنصر به شکل مستطیل به ابعاد 315*295 متر از سنگ تراشیده با 16 برج ویک دروازه با زیبایی خاصی اجرا شده است. ارتفاع حصار در حال حاضر به طور متوسط 4 متر در زیر خاک و منازل مسکونی فعلی قرار گرفته، سنگها عموماً از جنس ماسه ای و کم دوام انتخاب شده است. این دیوار عظیم در پی، یک پیش آمدگی به عنوان ازاره تزئینی دارد. 4 برج در 4 گوشه ارگ به قطر نوزده متر و بزرگتر از برجهای میانی که به قطر 55/17 متر است، عرض این حصار در قسمت جنوبی تربت خانه 315 سانتیمتر اندازه گیری می شود …»
بلندترین ارتفاع باقیمانده این حصار در وضعیت فعلی واقع در کنار برج جنوبی تربت خانه 587 سانتیمتر در 12 ردیف سنگ است. در حفاریهایی که در پای برج جنوبی تربت خانه انجام گرفته، سنگهای کشف شده از میزان واقعی بسیار کمتر است. از موثق ترین منابعی که در حال حاضر ارتفاع حصار را تعیین می کند طرح سر رابرت کربرتر است وی ضمن بازدید از سلطانیه در سفرنامه خود برج شمالغربی ارگ سلطانیه را به ارتفاع 40 فوت و عرض آن را 12 فوت اندازه گیری نموده و طرح جالبی را تهیه کرده است.

Description: mhtml:file://D:\یافته%20های%20جدید\میراث%20جهانی%20سلطانیه%20%20ارگ%20سلطنتی.mht!http://www.soltaniye.ir/new/Pic/1380.jpg

طرح از برج و بارو توسط کرپرتر

Description: mhtml:file://D:\یافته%20های%20جدید\میراث%20جهانی%20سلطانیه%20%20ارگ%20سلطنتی.mht!http://www.soltaniye.ir/new/Pic/ARG_Gonbad_clip_image004_0003.jpg

در طرح مزبور 17 ردیف سنگ قابل تشخیص است و با محاسبه میانگین 50 سانتیمتر ارتفاع هر ردیف و دو برابر بودن ردیف مربوط به جانپناه ارتفاعی معادل 9 متررا بدست خواهد داد.
ذکر این نکته ضرورت دارد که محاسبات استاتیکی نسبت عرض به ارتفاع، ترسیم قواعد پرسپکتیو در نمای جنوبی تربت خانه ارتفاع مشابهی را ارائه می دهد که نتیجتاً ارقام بدست آمده اندکی کمتر از ابعاد کربرتر است. به هر تقدیر مجهولات این حصار عظیم بیشتر از یافته های باستان شناسی است.
ایــن قلعه که حدوداً 10 هکتار می باشد آثار ارزشمندی از معماری و شهرسازی دوران مغول را در خود جای داده است.
به طوریکه متون تاریخی متذکر شده اند که این قلعه دارای عناصر شهری گوناگونی بوده است «در اندرون قلعه هر کس از امرا موضعی عمارت کرده بودند…»
علی ایحال جالبترین عنصر شهری ارگ سلطانیه مجموعه معروف ابواب البر است. پدیده احداث ابواب البر اختصاصاً متعلق به دوره ایلخانی می باشد که دارای عملکرد خاصی بوده است.
اولین مجموعه ازاین پدیده،ابواب البرتبریزمتعلق به دوران غازان خان بوده که از بحث این مقوله خارج است. سلطان محمد خدابنده اولجایتو به تقلید از برادر خود به ایجاد مجموعه ای به همین عنوان اقدام نموده است. ابواب البر سلطانیه شامل مدرسه، دارالشفا، دارالضیافه، دارالسیاده، خانقاه، دارالکتب، بیت القانون، دیوانخانه ای به نام کریاس، مسجدجامع و بالاخره آرامگاه سلطنتی با موقوفات بسیار که دارای مدیریت خاصی بوده است. و خواجه رشیدالدین با عنوان نایب التولیه مدیریت مجموعه را در اختیار داشته است. علاوه بر مطالب ذکر شده بایدعنوان نمود ، بعد ازدوره مغول و بعد از رکود سلطانیه اطلاع دقیقــی دربــاب نحــوه تخریب ایــن شهر به جــز مواردی چنـد، چون حمله تیمور گورکانی و دستور
میرانشاه مبنی بر ویرانی شهر سلطانیه، در دست موجود نمی باشد. لیکن ابتدای کشف و پیدایش برج و بارو را باید چنین بیان کرد.

Description: mhtml:file://D:\یافته%20های%20جدید\میراث%20جهانی%20سلطانیه%20%20ارگ%20سلطنتی.mht!http://www.soltaniye.ir/new/Pic/ARG_Gonbad_clip_image006_0002.jpgموقعیت گنبد قبل از پیدایش برج و بارو در بافت شهر
از آنجا که جهت حفاظت از تغییر شکل و جلوگیری از انقباض و انبساط این کمربند در سرمای شدید زمستان سلطانیه و کنترل درجه حرارت فضای داخلی گنبد، طرح گرمایش بنا مورد بررسی قرار گرفت . بدنبال آن پس از طراحی سیستم گرمایشی، در ضمن گمانه زنیهائیکه برای مکان یابی محل احداث موتورخانه تأسیسات حرارتی بعمل آمد، بخشی از برج و باروی سنگی ارگ قدیم سلطانیه در جنوب ساختمان موجود گنبد، توسط هیئت بررسی وکاوشهای باستانشناسی کشف گردید. درگزارشی که آقای دکتر سعید گنجوی رئیس هیئت باستانشناسی در سال 54 تدوین نموده، آمده است:
«در قسمت جنوب تربت خانه در فاصله 30متری تربت خانه و 45 متری دیوار اصلی گنبد ضمن کاوش، دیوار عظیم سنگی کشف گردید که با سنگهای سبز رنگ حجاری شده ساخته شده است. این
سنگها در اولین قسمت 8 سانتیمتر جلوتر از سایر سنگها است و بقیه بطورقائم برروی هم قرارگرفته است و بر روی سنگها علائمی دیده می شود، بلندی دیوار40/3 می باشد وادامه دیواربه شکل نیم دایره بطرف غرب کشیده می شود، که تا امروز جمعاً 80/24 متر طول دیوارکشف گردیده وهمچنین تعدادی کاشیهای ستاره ای شکل بدست آمده ….
Description: mhtml:file://D:\یافته%20های%20جدید\میراث%20جهانی%20سلطانیه%20%20ارگ%20سلطنتی.mht!http://www.soltaniye.ir/new/Pic/ARG_Gonbad_clip_image008_0001.jpg

موقعیت گنبد بعد از پیدایش برج و بارودربافت شهر
در طی سالهای 1364 نیز جهت دست یابی به ادامه برج و باروی ارگ، بررسی، مطالعه و پیگردی آن توسط کارشناسان باستان شناس و معمار آغاز گردیدو از آنجا که اطراف گنبد منازل مسکونی بسیاری وجود داشت، بازدن سونداژ در بعضی از منازل که در ردیف برج و بارو قرار گرفته بودند زده شد و ادامه آن روشن گردید. به دنبال این امر بخشی از منازل موجود در اطراف گنبد خریداری، سپس تخریب و تسطیح گردید و کار کاوش جهت دست یافتن به عرصه ارگ و ادامه برج و باروی آن آغاز گردید.

پژوهش های باستانشناسی در عرصه ارگ:

به طوری که بیشتر تاریخ نویسان و راویان براین عقیده هستند که دوران حمله مغول به ایران یکی از تاریک ترین ادوار ممالک اسلامی بوده است. در این باره مورخ نامی اسلامی ابن الاثیر چنین می نویسد: «اگر می گفتند که از زمان خلقت آدم ابوالبشر تا کنون جهان چنین مصیبتی را بخود ندیده درست گفته بودند».
انگیزه و هدف اصلی حمله مغول که از نظر فرهنگی و تمدن قسمت اعظمی را زیر حیطه خود داشته هنوز شناسائی نگردیده است . بدین صورت که اگر به سؤالات زیادی که در این مورد وجود دارد پاسخ داد، هنوز هم باستانشناسان، معماران و مورخین و سایر پژوهشگران با درک حساسیت در تلاش اند.
منابع تاریخی این دوره در تاریخ نویسی حائز اهمیت هستند زیرا به شکوفائی نسبتاً خوبی رسیده اند. البته تاریخ نویسی این دوره را باید در دو جهت بررسی کرد. تاریخ نویسی دوره مغول صرفاً برای ثبت تحرکات نظامی و ذکر ریشه و خواستگاه اولیه اقوام مغول و کمی به معماری و ساخت و سازها پرداخته است. مطالبی که در این باره نوشته شده بسیار جزئی بوده و اکثر منابع از نظر اندازه گیریها و ارقام و آمار بناها نادرست است. بطور مثال حتی خود گنبد سلطانیه نیز از این قاعده مستثنی نیست. در پایان می توان اینگونه بیان کرد که تنها راه و قابل اعتمادترین عنصر در روشن کردن صفحات تاریک تاریخ مطالعات باستانشناسی و کاوش در این زمینه است.
هــر ســاله جهت شنــاخت هــر چه بهتـر و بیشتر پیشینه تاریخی ارگ سلطانیه کاوشهایی انجام می گردد. حفار ها باستان شناس در محدوده گنبد سلطانه و ارگ و برج و بارو آن ابتدا در سال 1349 توسط دکتر گنجو انجام گرفت که در ان دوره زملان که تا سال 1357 ادامه داشت بخش ها از ضلع غرب و شمال شناسا شد و تعداد از خانه ها روستاان که در رو برج و بارو و آثار تارخ قرار داشت خردار شده و آزاد گشت . در ان دوره در بخش ها از اطراف گنبد نز گمانه زن انجام گرفت و به موازات آن تپه نور و معبد ور نز حفار گشت .
پس از انقلاب اسلام اران و به دلل وضعت خطر کشور که در حال جنگ با متجاوزان بعث بود ، به مدت چند سال حفار متوقف شد اما در اواسط دهه شصت مجدداً حفار ها منطقه به سرپرست دکتر عل اصغر مر فتاح ادامه افت .
Description: mhtml:file://D:\یافته%20های%20جدید\میراث%20جهانی%20سلطانیه%20%20ارگ%20سلطنتی.mht!http://www.soltaniye.ir/new/Pic/ARG_Gonbad_clip_image010.gifاز آغاز کاوش در شهر قدیم سلطانیه همواره محوطه بیرونی ضلع شرقی گنبد سلطانیه مورد توجه بوده و بیشترین فعالیت هیئت کاوش در سالهای نخست به این بخش معطوف بوده است. اگر چه کاوش در این بخش از ارگ سلطانیه به لحاظ فضاهای آزاد زمان بسیاری را به خود اختصاص داد امایافته های معماری آن ازویژگی خاصی برخوردار می باشد.این ویژگی خاص بیان چگونگی عملکرد گنبد سلطانیه و مستحدثات جنبی آن با دیگر بخش های ارگ سلطانیه است.

شناخت واحدهای ساختمانی داخل بخش مذهبی ارگ

در وضعیت فعلی بخش مذهبی ارگ سلطانیه با مرکزیت گنبد سلطانیه تعریف می شود. اما در گذشته قبل از احداث گنبد سلطانیه محوطه ای که پس از حفاری بنام گورستان سلطنتی نامگذاری گردید، مرکزیت بخش مذهبی ارگ را عهده دار بوده است. یافتن گورستان سلطنتی که بخشی از الحاقات گنبد سلطانیه برفراز آن ساخته شده است قریب سه فصل طول کشید.

تعیین محدوده بخش مذهبی ارگ

حیاط چهار ایوانی: دیگر بخش درونی محوطه مذهبی است که حاصل کاوشهای چندین فصل است ورودی شرقی گنبد سلطانیه که مهمترین ورودی گنبد است و کلیه اقشار جامع ایلخانی عصر اولجایتو و سلطان ابوسعید از آن استفاده می نمودند رو به حیاط باز می شود. از دیگر یافته های معماری نزدیک گنبد سلطانیه واحد ساختمانی گوشه شمال شرقی بخش مذهبی است که سفالینه های بسیاری با قید کلمه «وقف ابواب البر» از کاوش آن بدست آمده است می توان حدس زد که یکی از مجموع ساختمانهای معروف به ابواب البر شاید این بنا باشد.
ورودی این بنا بطرف محور شمالی جنوبی داخل ارگ باز می شود. این محور دروازه شمـالی ارگ را به دروازه جنوبی متصل می سازد ودر حقیقت مهمترین عامل تقسیم چهارگانه داخل ارگ که یکی از آنها بخش مذهبی ارگ است به حساب می آید. در لایه برداری در کارگاههای ذکر شده در بالا آثار و بقایای ادوار مختلف از عصر حاضر تا دوره صفویه مشهــود گردید که هر یک به فراخور اهمیت و تأثیراتی که بر آثار باقیمانده از دوره ایلخانی داشتند مستند سازی گردیده است. بدیهی است که هر دوره، دوره قبل از خود را فرسوده ساخته است. بیشترین تخریب مربوط به دوره قاجاریه به بعد است که مکرراً محوطه ارگ مورد استفاده قرار گرفته است. این تکرار ساخت و ساز به جهت آن است که پایتخت ایلخانی در طی چند قرن تا دوره قاجاریه به مرور کوچک و کوچکتر شده تا بصورت قریه ای کوچک، تمام موجودیت خود را در محوطه واحد سطح ارگ خلاصه کرده است. احداث واحد های ساختمانی در داخل ارگ آنقدر فشرده بود که حتی از دیوارهای گنبد سلطانیه به عنوان بخشی از واحد های ساختمانی جدید استفاده شده است. اثرات جایگیری سرتیرهای سقف منازل همجوار گنبد به صورت سوراخهایی متعدد زخمی است که همیشه گنبد را مورد آزار قرار داده است.
ورودی مکشوفه و بخشی از دیوار شرقی واحد مذهبی با استفاده از سنگ و آجر پدید آمده اند. پایه دیوار مستحدثات نمایی از سنگ های سبز پــاک تــراش دارد که تبعیــت از شیوه ساخت گنبد سلطانیه می کند. در حقیقت این بخش سنگی که سنگهای آن بخوبی صیقلی شده اند و درزگیری آنها استادانه انجام یافته است از راه بیرونی بخش مذهبی ارگ به حساب می آید. فراز این ازاره دیوارها از آجر ساخته شده بود که اکنون بخش هایی از آن باقی مانده است. دقتی که در نماسازی این آثار شده است می تواند شاهدی بر نماسازی انجام شده در طول محور شمالی جنوبی داخل ارگ باشد.

دروازه جنوبی (دروازه شاهی):

در اکثر سفرنامه ها وکتب تاریخی که بخشی ازآن به ایام سلطنت سلطان محمد خدابنده شهر قدیم سلطانیه یا پایتخت ایلخانیان در قرن هشتم ه.ق اختصاص یافته است به خصــوصیات ارگ سلطانیه و زیبائیهای آن اشارات بسیاری شده است و فقط از یک ورودی صحبت به میان آمده و آن هم ورودی شمالی ارگ است و هرگز از دروازه جنوبی ارگ که فقط اختصاص به خاندان سلطنتی داشته سخنی آورده نشده است. در کتاب تاریخ اولجایتو در ذکر فرار سلطان ابوسعید از ارگ به بیرون در واقعه شورش امیر چوپان اشاره کــوچکی به ایــن دروازه شــده است و از آن به عنوان دروازه اختصاصی یاد گردیده است. برای دستیابی به این دروازه کوشش بسیاری شد.
Description: mhtml:file://D:\یافته%20های%20جدید\میراث%20جهانی%20سلطانیه%20%20ارگ%20سلطنتی.mht!http://www.soltaniye.ir/new/Pic/ARG_Gonbad_clip_image012_0001.jpgدروازه جنوبی از هر نظر هماهنگ و بر شیوه حصارچینی برج و بــاروها اجرا شده است و از نظر تکنیک نماسازی هم پایه دیگر نماهای بیرونی ارگ می باشد. سنگهای بکار برده شده در کمال نظم و
در هماهنگی در نظم کلی نمای ارگ بکار برده شده اند. تراش سنگها بسیار با ظرافت و درزگیری آنها بسیار با دقت انجام دروازه جنوب
شده است. ملات نگهدارنده سنگ گچ است که تقریباً از نما بوضوح قابل رؤینت نیست، درحقیقت سعی شده که دیده نشود.قفل وبست سنگهاخصوصاً درگوشه ها بسیار استادانه انجام گرفته است. ورودی این دروازه در شرق دروازه اجرا شده است و به همین لحاظ داخل ارگ از دروازه جنوبی دید مستقیم به خارج ندارد و همچنین دید بیرونی را به داخل ارگ بسته است. این دروازه در داخل سنگ و نوع اجرای سنگها به همان طریق و روش نماسازی برج و بارو ها است. دروازه با یک گردش 90 درجه ای به سمت داخل ارگ پیچیده و در راستای محور شمــالی جنوبی داخل ارگ قرار می گیرد.
آثار واحد های مکشوفه نشان می دهد که واحدهای مسکونی پیوستــه دروازه جنوبی شبیه دروازه شمالی از سنگ قلوه یا رودخانه ای ساخته شده اند.آثارشمشه گیری گچی درزوایای دیوارها نمایشی از به خدمت گرفتن اندود و احتمالاً گچی برای یکنواختی سطح دیوارها می باشد.درساخت بعضی از نمای این واحدها از آجر استفاده شده است که این مطلب نشان می دهدکه دراین بخش پرداختن به زیباسازی نمای بیشتر ازدروازه شمالی مد نظر بوده است. با وصف ناقص بودن شواهد دلالت بر این دارد که اعتبار ویژگی فنی و هنری در ساخت این دروازه چیزی کمتر از دروازه شمالی یا دروازه تشریفات نداشته است. شاید هم مجلل تر به آن پرداخته شده است. وجود چند دهلیز بزرگ در مسیر گردش داخلی دروازه شاید بیان حفاظت و مراقبت از دروازه ویژه بوده است.

دروازه شمالی- دروازه تشریفات:

معماری و شهرسازی دوره ایلخانی در شهر قدیم سلطانیه به کمال خود می رسد و ارگ سلطانیه نقطه عطفـی در شهر قدیم سلطانیه بوده و گسترش شهر تابعی از آن به حساب می آید. ورودی اصلی این ارگ که شــاید بزرگــترین و عظیم ترین ارگی باشد که تا کنون در ایران ساخته شده است دروازه شمالی بیـن برجهای JوH قرار گرفته و VI را به دو قسمت مساوی تقسیم می نمــاید. از نظر اهمیت سازه ای همان ویژگی دروازه جنوبی را داراست.
اجرای این دروازه از تمام جهات هماهنگ و هم ارزش برج و باروها اجرا نشده است و از نظر نماسازی هم پایه دیگر نماهای ارگ است وآثاروبقایای کتیبه های سنگی پیدا شده درخارج ازارگ و مجاور ورودی شمالی نمایشی از حضور کتیبه های سنگی سایت باستان شناسی دروازه شمالی برفراز ضلع شمالی ارگ می باشد. یافت چندین قطعه از کاشیهای نفیس زرنگارومینایی که درکتیبه های تزئینی بکاربرده می شوند.در مجاورت این دروازه بیان بکارگیری ذوق هنرمندان عصرایلخانی مشهوداست. ورودی این دروازه از شرق است که در پیش آمدگی معماری این بخش ساخته شده است. داخل ارگ ازاین ورودی دیدمستقیم نداردو این مطلبی است که در دروازه جنوبی هم رعایت شده است.
کاوش در دروازه جنوبی و ادامه آن جهت روشن نمودن ارتباط آن با داخل ارگ تقریباً همه ساله انجام گرفته است . شرح یافته های ده سال کاوش دراین بخش دراین خلاصه نمی گنجد. ولی آنچه که اهمیت ویژه ای به این دروازه میدهد پیوند آن پس از مستحدثات جانبی با معبر اصلی ارگ است که شریان اصلی داخل ارگ به حساب می آید. از آنجا که گنبــد سلطانیــه به بخش های مختلــف تقسیم می شود، شاید قدمت آن به دوره ارغون شاه برسد.
اولین آثار این معبر در سال 1379 ظاهرشد وبخش عمده ای ازآن درسال 1381 کاوش گردید.
معبــر اصلی که شاید با شکوه ترین معبری باشد که در تمام ادوار تاریخی، اسلامی ایران ساخته شده است. این معبر از دو سو با پایه ستونهایی که احتمالاً توسط چشم طاقهایی به هم متصل می شدند از دیگر واحدهــای داخل ارگ جــدا شــده است. متاسفــانه به لحــاظ ساخت و سازهای قــرون بعد در محدوده خاکبرداری شده ستونهای دو سوی معبر صدمه بسیاری دیده اند.
این پایه ستونها از سنگ سبــز و دقیقاً مشابه سنگهای برج و باروها ساخته شده اند و شیوه ساخت و درزگیری آنها شبیه کاری است که در به انجام رساندن برج و باروها رعایت شده است. عرض این معبر 7 متــر است و فاصله بین دو پــایه ستــون هم طــول مختلف داشته و نهایت به 243 سانتیمتر می رسد. این پایه ستونها کلاً از دو ردیف سنگ باربر تشکیل یافته و در وسط پایه ستون آنجا که بین سنگها فاصله افتاده است با مصالح وملات گچ پرشده است. فرم پایه ستونها مستطیل شکل است. طول آنهادرحداکثر 119 سانت و عرض آنها90 سانت است. ازشواهد چنین استنباط می شودکه برفراز دو ردیف سنگ پایه ستونهایی ازآجرساخته شده بود.درکل درقسمت شرقی معبر با احتساب پایه های مفقود شده 16 پایه و درقسمت غربی 15 پایه ازخاک آوارآزاد شده اند.
هنوزارتباط ورودی شمالی گنبد سلطانیه که در گذشته ایوانی مجلل با گچبریهای زیبا و در شکل اسلیمــی با احــادیثی از رسول اکرم آن را شکوهمند می ساخته با این معبر معلوم نیست. ارتباط معبر ورودی شمالی گنبد از ویژگیهای معماری بافت داخل ارگ است.

کاوش در پشت برج و باروهای ضلع غربی ارگ سلطانیه به سمت داخل:

کشف فصل مشترک بین برج و باروها و دیگر مستحدثات داخل ارگ از جمله اهدافی است که همواره مد نظر هیئت کاوش شهر قدیم سلطانیه بوده است. به همین لحاظ از چند سال پیش تا کنون قسمت غربی ارگ سلطانیه جهت دریافت چگونگی این فصل مشترک انتخاب گردید و لذا هر ساله در این قسمت در حد چند ترانشه (کارگاه) عملیات کاوش انجام گرفته است.
Description: mhtml:file://D:\یافته%20های%20جدید\میراث%20جهانی%20سلطانیه%20%20ارگ%20سلطنتی.mht!http://www.soltaniye.ir/new/Pic/ARG_Gonbad_clip_image016_0001.jpgداخل برج بسیار زیبا و در شکل یک چهار صفه تقسیم بندی شده است و اجرای کف آجری زیبایی آنرا دو چندان نموده است. در طول باروها حجراتی ساخته شده است که نشان می دهد در ساخت آنها از مدلی از پیش تعیین شده تبعیت شده است. کلیه واحدهای مکشوفه بر اساس یافته های مواد فرهنگی دلالت براستفاده کارگاههای صنعتی سبک رادارند.دربعضی ازحجرات وهمچنین چهارصفه داخل برج کوره های کوچک صنعتی دیده میشوند. کلیه مصالح این واحدهای ساختمانی سنگ است.
با بررسی واحدهای جنبی دروازه شمالی، دروازه جنوبی،آرامگاه سلطنتی ومستحدثات پشت برج و باروهای ضلع غربی ارگ شاید بتوان گفت که ویژگی معماری واحدهای عمــومی ارگ سلطانیه بکارگیری سنگهای رودخــانه ای است که در جنس متفــاوت با سنگهــای برج و باروی ارگ سلطانیه می باشد.استفاده ازفضای برج وباروها بصورت واحدهای فعال شاید بیانگر آن باشد که هیچ فضایی در داخل ارگ بدون مقصود و هدف تدارک دیده نشده است.

Description: mhtml:file://D:\یافته%20های%20جدید\میراث%20جهانی%20سلطانیه%20%20ارگ%20سلطنتی.mht!http://www.soltaniye.ir/new/Pic/ARG_Gonbad_clip_image018_0001.jpgهمانطور که روشن است برج و بــاروها هر ارگ یا قلعــه بصورت دو عامل از داخل خود حفاظت می کنند. نخست ویژگی فیزیکی برج و باروهاست که می توان از آن به عنوان دفاع غیر عامل نام برد و در حقیقت استواری و پایداری هر ارگ یا قلعه بستگی به این دفاع غیرعامل دارد. هر قدر برج و باروها مستحکم تر، قطورتر و بلندتر ساخته شوند دفاع غیر عامل یا عامل بازدارنده در مقابل دشمن فرضی قوی تر عمل خواهد کرد ودرنتیجه فتح ارگ یا قلعه به سادگی انجام نمی گیرد. عامل دوم در پایداری ارگ ها و قلعه ها نیروی تدافعی قلعه است. درارگ سلطانیه دفاع غیر عامل به خوبی فراهم آمده است. برج و باروهای ارگ از سنگهای صیقلی و پاک تراش ساخته شده اند و درزگیری آنها بحدی دقیق و ظریف انجام شده که شاید ازچندمیلیمتر بیشترنباشد.بنابراین امکان بالا آمدن از آن بدون تجهیزات لازم مشکل بلکه غیر ممکن بوده است ضخامت دیوارها باقطری درحدود 70/3 متر اندیشه تخریب ساده آن را بطور کلی از ذهن دور می کند. درحقیقت این قطربصورت معبری برای مدافعینی که پشت کنگره های برج و باروها می نشستند عمل کرد داشته است. این نظر بطور یکنواخت در تمام طول برج و باروها بدون اختلاف سطح و یا کم و زیاد در عرض کشیده شده است.
بام واحدهای پشت برج و باروها سهولت تدارک برج نشینان را دو چندان می ساخته است. در واقع 70/3 متــر عرض بــرج و بــاروها به اضــافه سطح بــام واحدهای جنبی آنها عملکردی یکسان در موقع دفاع داشته اند. شاید کوره های یاد شده عمدتاً در خدمت مدافعین بوده اند. موضوع جالب در واحدهای جنبی برج و باروها استفاده از کف آجر فرش است. زیرا نتایج کاوش نشان می دهد که در ارگ سلطانیه تنها موضوعی که زیاد مورد توجه نبوده است کف سازی واحدهای احداث شده است. نهایت اینکه برای کف سازی از پاره آجر استفاده می شده است. البته کف سازی در گنبد سلطانیه به گونه ای دقیق انجام شده است. از سنگهای فرو افتــاده از فراز برج ها در روی خاک چنین نتیجه گرفته می شود که از قرار گرفتن سنگهای ابــزار خــورده در مقابل هم کنگره هایی پدید می آمده که عمل دیده بانی و همچنین مستور بودن مدافعین را آسان می ساخته است.
چنین فرض است که یک معبر دور تا دور ارگ و به موازات برج و باروها وجود داشته است و معبر دیگر بخش هایی از آن در راستای دروازه شمالی و جنوبی کشف شده است. محور اصلی داخل ارگ بوده و دیگردسترسی داخل ارگ ها تابعی ازآن می باشد.با توجه به فضای باز جلوی ضلع شمالی حصار بخش مذهبی حدس چنین است که در این راستا ودرطول شرقی و غربی داخل ارگ معبری دیگر وجود داشته که محور عرضی ارگ را تشکیل می داده است. اگــر چنین فــرضی صحت داشتــه باشد. بنابراین واحد سطح ارگ چهار بخش داشته است که بخش A آن متعلق به گورستان سلطنتی و بخشD شامل واحدهای پیوسته جبهه شرقی دروازه شمالی می باشد که آثار مکشوفه کلاً آن را در خدمت دروازه شمالی معرفی می کند. بر اساس اسناد و مدارک مکشوفه چنین به نظر می رسد که بخشB کلیه واحدهای سلطنتی را شامل می شده است. بخش و قسمتی از بخش D متعلق به واحدهای اداری ارگ بوده است.

آزمایشات سنگ حصار ارگ قدیم سلطانیه

جهت شناسایی ساختار سنگهای حصار ارگ و آزمایشات فنی سه نمونه از سنگهای فرسوده قدیمی، سالم قدیمی و سنگ جدید ( که معادل سنگ قدیمی داش کسن استخراج شده بودند ) انتخاب و نمونه برداری شد و با توجه به مطالعات میکروسکوبی و فنی نتایج زیر حاصل گشت :
نام سنگ : توفیت Tuffite
نوع سنگ: آذر آواری از گروه سنگهای آتشفشانی و رسوبی
کانیهای اصلی دنده شامل : کوارتز، فلدسپات، هماتیت، کلسیت و کانیهای رسوبی و ذرات اکسید آهن به صورت ماکروسکپی در زمینه سنگ روئیت می باشد.
کانیهای ثانویه سنگها شامل: کلریت سرپانتین که بطور پراکنده در زمینه سنگها مشاهده می گردد که نشانگر وجود سیلیکاتهای آهن و منیزیم با درصد بالا بصورت اولیه در سنگها می باشد.
در صد مواد تشکیل دهند سنگ : مواد آتشفشانی حدود 50% و مواد رسوبی حدود 50% که دو بخش اصلی مواد تشکیل دهنده بشمار می آیند.
زمان تشکیل سنگ :
- دوران سوم زمین شناسی Cenozoic
- دوره ترشیاری Tertiary
- دوره ائوسن Eocene
سنگها غالبا" در دوره ائوسن میانی تشکیل شده اند.

با توجه به نتایج آزمایشات انجام گرفته و کیفیت نامطلوب سنگهای بکار رفته در برج و باروی ارگ که بعنوان عامل مهمی در تخریب سنگها به شمار می رود عوامل موثر خارجی در روند تخریب و فرسودگی سنگهای برج و باروی ارگ را می توان در عوامل زیر جستجو نمود:

1- پدیده یخزدگی
یکی از عوامل فرسودگی تخریب در سنگهای حصار ارگ سلطانیه با توجه به اقلیمی سردمنطقه پدپده یخزدگی می باشد.
میزان فرسودگی در اثر یخ زدگی سنگها به عوامل گوناگونی نظیر سنگ و خصوصیات مواد معدنی آن، میزان تخلخل و آب و هوای محیط دارد. همچنین آسیب های حاصل از یخ زدگی به اشکال مختلف دیده می شوند که شامل ترک برداری عمیق، پوسته شدن سطحی و تراشیده شدن می باشد که در مورد سنگهای پاکرتاش پدپده پوسته شدن بیش از بقیه موارد می باشد.
2- پدیده شوره زدگی
نمکهای محلول در خلل و فرج سنگها عامل مهم در فرسودگی و تخریب سنگها بشمار می آیند تبلور نمکهای محلول در سطح که به صورت رسوبات بد منظری ظاهر می شوند شوره نامیده می شود سولفات کلسیم 2H2o Caso4، سولفات سدیم Na2so4، بی کربنات کلسیم نمکهائی می باشند که بیشتر در شوره های سنگهای حصار ارگ سلطانیه وجود دارند.
مجمع اصلی سنگهای محول در سنگهای برج و باروی سلطانیه را می توان در موارد زیر جستجو نمود
- جسم سنگ
- آب های زیر زمینی
- ملات بکار رفته در جدار داخلی حصار
در واقع فرآیند فیزیکی که در حین فاز خشک شدن رخ می دهد عامل اساسی پوسته شدن سنگها و چهره زشت نمای سنگها می باشد بدین ترتیب که رطوبت حاوی نمکهای محلولی در روند تبخیر موجب افزایش غلظت نمک شده و تبلور در سطح دیوار آغاز می شود. تبلور نمکهای محول می تواند در نقاط مختلف خلل و فرج صورت پذیرد و این امر بستگی به میزان حلالیت نمکها و میزان تبخیر آب، که خود بستگی به رطوبت حاصل از درون و میزان تهویه هوا در سطح دارد. خواهد داشت.
3- فشارهای فیزیکی
یکی از دیگر از عوامل تخریب سنگهای حصار ارگ را می توان ناشی از فشار عمودی سنگهای بر روی یکدیگر دانست این موضوع اغلب در مواردی مشاهده می شود که ملات میان سنگها در اثر رطوبت خاصیت چسبندگی را از دست داده و فشار سنگها که بیشتر در قسمت لبه ها روی هم تکیه دارند و موجب لب پرشدن و شکستگی می گردد که این امر در رجهای تحتانی دیوار مشهود است.
4- آلودگی هوا
آلودگی کننده ها موادی هستند که تغییری را در ترکیب هوای معمولی ایجاد می نمایند بنابر این تعریف، این مواد نمی توانند بطور طبیعی در جو وجود داشته باشند و یا حتی اگر معمولا" در جو وجود داشته باشند باید مقادیر آنها بیشتر از آنچه در ترکیب متعارف وجود دارد باشد.
آلودگی هوا در شهر سلطانیه با توجه به ویژگی آب و هوای کوهستانی و شهر روستا بودن منطقه بسیار ناچیز به نظر می رسد هر چند نبایستی مواد ذره ای ( ناخواسته ) که به صورت شناور در هوا وجود دارد و یا ترکیبات اوزن موجود در جو را از نظر دور داشت همچنین در میان آلوده کننده های هوا در سلطاینه می توان به منواکسید کربن که ناشی از احتراق سوختهای فسیلی است و در اثر سوخت نفت در منازل شهری اشاره نمود.
در ترکیب Co2 + H Co + OH
، تولید Co2 غیر مستقیم نقش مهمی در تخریب سنگها دارد.

منبع :میراث فرهنگی


موضوعات مرتبط:

برچسب‌ها:


تاريخ : ۱۳٩٠/٦/٢٤ | ۸:٤٢ ‎ق.ظ | نویسنده : اکبررحیمی | نظرات ()