معدن روستای چهره اباد واقع در 75کیلومتری شمال غرب زنجان می باشد.ودلیل مهم بودن این معدن استخراج نمک وکشف 5تن اجساد مدفون شده در زیر معدن واشیائ ولوازم باقی مانده دوره هخامنشی 400-350قبل از میلاد می باشد.


 


توضیحاتی در خصوص مردان نمکی

معدن نمک چهرآباد جایگاه مردان نمکی:

معدن نمک چهر آباد با ارتفاع 1350 متر از سطح دریا در 75 کیلومتری غرب شهر زنجان و یک کیلومتری جنوب روستای حمزه لو قرار دارد . از نظر جغرافیایی این ناحیه در حوضه آبریز رودخانه قزل اوزن قرار دارد و از تپه ماهور ها و ارتفاعاتی تشکیل شده که به صورت یک رشته متصل به هم در جهت شمال غرب به جنوب شرق کشیده شده اند . کوه معدن از سمت شرق وغرب به رودخانه های فصلی مهر آباد و چهر آباد محدود است . از جنوب نهر کوچک آجی چای آنرااحاطه می کند و از شمال نیز به محل التقای رودهای مهر آباد و چهر آباد ، در نزدیکی روستای حمزه لو مشرف است . آب و هوای منطقه نیمه کوهستانی با تابستان های گرم و زمستان های سرد است .
کوه معدن حدود یک کیلومتر مربع وسعت دارد . از این محدوده فقط بخشهایی از غرب و جنوب غرب معدن قابل بهره برداری است . آن بخش از معدن که به رودخانه های چهر آباد و نهر آجی چای مشرف است . دارای رگه های بسیار غنی نمک است که استخراج سنتی نمک در گذ شته و بهره برداری فعلی آن نیز امروزه به همین بخش محدود است .
تا سال 1372 بهره برداری نمک در معدن چهر آباد به صورت سنتی و با استفاده از ابزار های دستی انجام می شد . در سال 72 شرکت زنجان نصر برنده مزایده بهره بردای از معدن نمک گردید و از این تاریخ به بعد بهره برداری از معدن با استفاده از ماشین آلات مکانیکی آغاز شد . در اولین سال بهره برداری در زمستان 1372 معدن کاران به هنگام باطله برداری و استخراج نمک با بولدوزر نیم تنه انسانی را که ریش و موی بلند داشت یافتند این نیم تنه به دلیل سالم باقی ماندن در محیط نمکی به مرد نمکی معروف شد و پس از پایان مطالعات به موزه ملی منتقل شد و تا به امروز در آنجا نگهداری می شود .
پس از آگاهی از خبر کشف ، پژوهش های باستان شناختی نجات بخشی در زمستان همان سال ابتدا به سرپرستی هوشنگ ثبوتی و سپس علی اصغر میر فتاح انجام شد . در نتیجه کاوش شماری اشیای جالب و متنوع از معدن بدست آمد .مهمترین یافته سال 1372 ،کشف پای چپ مرد نمکی 1 بود که در داخل چکمه های بلند قرار داشت . جنس چکمه از چرم و بلندی آن 48 سانتی متر بود .
با پایان گرفتن کاوش جسد و اشیای مکشوفه برای مطالعات و بررسی های بیشتر به آزمایشگاه تحقیقاتی پژوهشکده مرمت منتقل گردید و تحقیقات و مطالعات آزمایشگاهی در زمینه هایی از جمله آزمایش سال یابی بررسی های استخوان شناسی با کمک تصویر برداری سی تی اسکن ، تعیین گروه خونی ، آزمایش dna و... انجام شد .
نتیجه سال یابی کربن 14 بر روی نمونه های استخوانی و پارچه ای قدمت مرد نمکی شماره 1 را 1700 سال قبل یعنی اوایل دوره سا سانی تعیین نموده همچنین بررسی های بیشتر نشان داد که نیم تنه مکشوفه، مربوط به مرد میان سالی بوده که قبل از مرگ ضربه شدیدی بر سر و صورت او خورده است .


کشفیات سال 1383 :
با وجود کشف استثنائی مرد نمکی 1 در سال 1372 متاسفانه تلاش چندانی برای تعطیل نمودن استخراج مکانیکی و لغو بهره برداری از معدن صورت نگرفت . در پائیز 1383 معدن کاران در حین کار با بولدوزر مجددا با بقایای اسکلت انسانی مواجه شدند که به دلیل کار با بولدوزر تا حد زیادی متلاشی شده بود . با جستجوی معدن کاران در میان خاکهای آشفته علاوه بر جمع آوری قسمتهایی از بقایای انسانی تکه تکه شده ، شماری اشیا بدست آمد که توسط بهره بردار به اداره میراث فرهنگی و گردشگری استان منتقل شد .
بررسی های اولیه بر روی بقایای انسانی ، که پس از انتقال به میراث فرهنگی ، مرد نمکی 2 نام گذاری شد نشان داد که این بقایا متعلق به مردی میانسال با میانگین قد حدود 180 سانتی متر بوده که در جریان ریزش دیواره ها و سقف تونل کشته شده است . از جمله اشیایی که همراه این مرد نمکی یافت شد می توان به تکه سبد و میخهای چوبی ، طنابهای گیاهی ، منسوجات و ... اشاره کرد .
کشف اتفاقی مرد نمکی 2 و مجموعه ای از اشیا موجب از سر گیری پژوهش های باستان شناختی در معدن نمک چهر آباد بعد از گذشت 11 سال گردید بنا براین کاوش در معدن به منظور نجات بخشی آثار و بقایای باقی مانده ابتدا به سرپرستی امیر الهی و سپس ابوالفضل عالی در دی و بهمن سال 1383 انجام شد و فصل دوم کاوش نیز در پائیز 1384 ادامه یافت .

یافته ها :
در نتیجه کاوش دو فصل، مقادیر زیادی اشیای جالب توجه از معدن چهر آباد بدست آمد که بسیاری از آنها اشیای تهیه شده از مواد آلی است . معدن چهر آباد به دلیل داشتن محیط نمکی تنها محوطه باستانی در ایران است که مواد آلی موجود را به خوبی در خود حفظ کرده و سالم نگه داشته است .
مواد آلی به دلیل خاصیت فنا پذیری زود هنگام در محوطه های باستانی، به ندرت یافت می شود . یا در صورت کشف در شرایط بسیار نا مطلوبی بدست می آیند . اما در معدن چهر آباد به دلیل وجود مقادیر فراوان نمک که باعث محدود شدن فعالیت میکرو ارگانیسم ها می شود ، بسیاری از اشیا از جمله اشیای تهیه شده از مواد آلی بسیار سالم و در شرایط مطلوبی می باشند .
یافته های معدن را می توان در گروه های زیر تقسیم بندی نمود .

1- یافته های گیاهی
أ‌- چوب و شاخه های درختان و درختچه ها
ب‌- هسته میوه ها و بذر گیاهان
ت‌- طناب های گیاهی
ث‌- اشیای ساخته شده از چوب مثل: دسته چاقو، سوزن چوبی، جارو، شانه، آتش زنه و ...
2- بقایای جانوری
أ‌- استخوان
ب‌- پر پرندگان
ت‌- فضولات حیوانی
ث‌- بقایای خشک شده جانوری
3- بقایای انسانی
4- منسوجات ساده و منقوش
5- پوست و چرم
6- نخها و ریسمانها
7- ابزارهای استخراج نمک شامل چکش ، تیشه ، کلنگ

مرد نمکی شماره 3
:
بقایای مرد نمکی 3 همچون مرد نمکی 2 به صورت اتفاقی و طی کار باطله برداری بولدوزر توسط معدن کاران در سال 1383 کشف شد. به دلیل کشف مومیایی توسط بولدوزر ، این جسد نیز به صورت متلاشی شده ، و تکه تکه یافت شد .
بقایای مومیایی شماره 3 شامل: استخوان ، لباس ، و قسمتهایی از بافت نرم فردی بود که همچون معدنچیان دیگر بر اثر ریزش تونل و سقوط یک سنگ چند تنی روی او کشته شده بود .

مرد نمکی شماره 4 :
مرد نمکی 4 سالم ترین و کاملترین مومیایی مکشوفه از معدن چهر آباد است . علیرغم آسیب دیدگی به هنگام مرگ تقریبا بیشتر قسمتهای بدن سالم باقی مانده است که شامل مجموعه استخوان ها و بافت نرم وی است که بر اثر از دست دادن آب بدن کاملا خشک شده است . به هنگام کشف جسد در وضعیت دمر قرار داشت . به شکلی که صورت و قسمت جلوی بدن روی خاک قرار گرفته بود . دستها از ناحیه آرنج خم شده دست چپ روی زمین و دست راست در حالت تقریبا مشت شده بود . پای راست به صورت نیمه باز و پای دیگر جمع شده در زیر شکم قرار داشت . با وجود شکستگی جمجمه در چند قسمت دلیل مرگ براساس تحقیقات انجام یافته توسط دکتر شکوهی با عکسبرداری سی تی اسکن، فشار بر قفسه سینه و پارگی قلب در نتیجه ریزش تونلها و ریزش خاک و آوار روی وی بوده است .
براساس تحقیقات انجام گرفته مشخص شد این مومیایی طبیعی ، پسر جوانی بوده که به هنگام مرگ حدود 16 سال داشته است . قد این مومیایی 170 تا 175 سانتی متر است . بر گوشهایش حلقه هایی از جنس نقره دیده می شود . موهای سر وی کوتاه و به رنگ خرمایی است . به همراه این جوان مومیایی شده اشیای جالب توجهی نیز کشف گردید . یکی از این اشیا چاقوی فلزی با دسته استخوانی است که در غلافی چرمی به کمربند پارچه ای او بسته شده است ازاشیای دیگر می توان به دو کوزه کوچک سفالی سالم اشاره کرد . همچنین ظنابهای گیاهی، یک مهره کوچک با لعاب ابی، یک پی سوز سالم دود زده ، 11 تکه سفال و ... نیز همراه این جسد یافت شده است .
از ویژگیهای بسیار مهم این مومیایی طبیعی ، لباس کامل است که برتن او دیده می شود . این لباس از بالا پوشی بلند ، یک شلوار و کفش چرمی تشکیل شده است .

مرد نمکی شماره 5 :
این مومیایی طبیعی در کاوش فصل دوم در حالی یافت شد که به جز سر بقیه قسمتهای بدن زیر صخره و سنگ های آواری بزرگ قرار گرفته بود . شکل جسد نشان می داد که این شخص نیز همچون نمونه های قبلی بر اثر حادثه ای که منجر به تخریب و ریزش تونل گردیده ، کشته و مدفون شده است بر خلاف مومیایی نمکی شماره 4 بیشتر بافت بدن مرد نمکی 5 پوسیده شده و از بین رفته بود بافت نرم فقط در قسمت هایی کوچک از دو دست ، پاها بخش هایی از صورت ، سینه و لگن باقی مانده بود . کم بودن میزان نمک در این محیط، نفوذ آب از بالای کوه به این بخش از معدن از دلایل اصلی پوسیده شدن زیاد مرد نمکی 5 است .

نتایج :
پیش از کاوش های دو فصل 83 و 84 در معدن نمک چهر آباد براساس یافته های سال 72 تصور بر این بود که معدن ، محل کشته شدن شاهزاده ساسانی و یا نماینده هیئت حاکمه اقوام سکایی در سده 8 پیش از میلاد بوده است . اما با کاوش های دو فصل اخیر مشخص گردید که همه مومیایی های مکشوفه از معدن کارگران و معدن کارانی بودند که در نتیجه ریزش معدن و فرو ریختن دیواره ها و سقف و تونلها کشته و مدفون شده اند . طبق کاوش های انجام یافته همچنین مشخص شد که معدن از حدود نیمه هزاره اول شناسایی شده است . براساس آزمایشات سالیابی کربن 14 مشخص شد که مرد نمکی 3 ، 4 ، 5 ، مربوط به دوره هخامنشی با قدمت حدود 2300 سال و مرد نمکی 1 ، 2 ، مربوط به دوره ساسانی ، با قدمت حدود 1500 تا 1700 سال قبل است . بنابراین با توجه به شواهد و مدارک موجود ، ریزش تونل های معدن چهر آباد ، دست کم دوبار رخ داده است . نخستین بار در حدود 2300 سال پیش و به هنگام فعالیت معدن کاران بخش بزرگی از تونل های معدن ریزش و در آن مردان نمکی 3 ، 4 ،5 کشته شده اند و سپس با گذشت چندین قرن سال دوباره حادثه ای دیگر در معدن نمک رخ داده و در نتیجه آن مردان نمکی 1و2 نیز کشته و مدفون شده اند .
در حال حاضر به استثنای مومیایی نمکی شماره 1 که در موزه ملی کشور نگهداشته می شود بقیه اجساد و اشیای بدست آمده از معدن چهرآباد در موزه ذوالفقاری زنجان در شرایط مطلوب ، تحت نظارت کارشناسان مربوط نگهداری می شوند .

 

 


موضوعات مرتبط:

برچسب‌ها:


تاريخ : ۱۳٩٠/۱۱/۱٠ | ۱۱:۱٩ ‎ب.ظ | نویسنده : اکبررحیمی | نظرات ()