گنبد سلطانیه یکی از مهمترین و عظیم‌ترین بناهای آرامگاهی دوران اسلامی در ایران است که پس از کلیسای جامع مریم مقدس در فلورانس ایتالیا و مسجد ایاصوفیه استامبول سومین بنای عظیم تاریخی در جهان به شمار می‌رود. این بنای بس عظیم از شاهکارهای هنری دوره ایلخانی و در واقع تجلیگاه هنر معماری این دوره است.
گنبد سلطانیه علاوه بر شکوه و عظمت معماری که در نوع خود بی‌نظیر است، دایرة المعارفی از نقش و طرح در تزیینات معماری آن روز، که بیانگر برهه‌ای از تاریخ معماری و هنر ایران به ویژه در دوره مزبور است.
در این دوره نبوغ هنرمندان ایرانی، تاثیر متقابل هنر ایران و چین و تدبیر دولتمردان ایرانی آن زمان با پیروی از سنن معماری و تزییناتی پیشین ایران قبل و پس از اسلام، چنان سبک شکوفایی از معماری و هنر را به جهان عرضه کردند که تا آن روز بی‌بدیل بود.
اما بعضی از محققین جهت تبیین و شرح سبک شکوفای این دوره معماری به غلط موضوعات بسیار ساده‌ای را بیان می‌کنند و معماری سنتی ایران مخصوصاً دوره ساسانی و دیلمیان را مد نظر قرار نمی‌دادند. از جمله برخی نویسندگان و پژوهشگران در این زمینه آراء گوناگونی را مطرح کرده‌اند که : از تاثیر بنیانی و آشکار جهان دشتهای هموار واقع در شمال و شرق آسیای میانه و قفقاز به اسلوب مقابر اسلامی می‌پردازند، که مردم ترک نژاد بیابانگرد اندیشه آرامگاه سازی را به ایران آورده‌اند.
درباره تاثیر پذیری گنبد سلطانیه از مقابر و چادرها و یورتهای چینی اقبال آشتیانی می‌نویسد: از سبک معماری چینی چیزی که بیشتر در میان مسلمین تاثیر کرده یکی شکل گنبدهاست که در مقابر و مساجد کاملاً از معابد چینی و بودایی تقلید شده، دیگر استعمال رنگ آبی و شفاف در کاشیکاری و پوشانیدن سطوح خارجی گنبدها از کاشیهای کبود براق به ویژه برخی از بناهایی که از دوره ایلخانی باقی مانده از دور هیبت چادرها یعنی یورتهای مخصوص ایلات را دارد.
روشن است این دیدگاه از سوی برخی از صاحب نظران رد و فاقد اعتبار دانسته شده است. در کتاب جغرافیای تاریخی سلطانیه به نقل از مرحوم کریم پیرنیا نوشته است که شیوه ساختمانی گنبد سلطانیه به پیروی از مدرسه ضیائیه (623ه.ق) که مقارن ظهور چنگیز ساخته شده و نیز گنبد جبلیه یا هارونیه طوس که سر مشق سایر گنبدهای دوره ایلخانی است، ساخته شده و همچنین تصریح کرده که «یزدی بندی گنبد سلطانیه ملهم از این شیوه است».
این پوشیده نیست که شکل پذیری تمدنها از پدیده اصل تاثیر متقابل مصون نیست و هر فرهنگی به رغم خود پویایی، در جهت کمال، ناگزیر در فرهنگ و هنر دیگر دگرگونی ایجاد می‌کند و به دنبال آن خود نیز از این رویارویی مصون نخواهد بود، که این پدیده سبب ظهور فرهنگ و تمدن و هنری پویا و کارآمد و از شکوفایی و غنای سرشار برخوردار خواهد شد، چرا که تکامل پدیده فرهنگی در تعاطی آن آشکار است.
این تاثیر و تاثر نه تنها از فرهنگ و هنر ایرانیی نکاسته، بلکه سبب تکامل و جاودانگی آن شده است. پدیده‌ها و عناصر فرهنگ، تمدن و هنر منحصر به مرزهای خاص نیست چرا که انسان محدود نیست و باید از مرزهای سیاسی گامی فراتر نهد و با اندیشه ژرف به بررسی مظاهر آن بپردازد.
هنرمندان ایرانی با کسب مضامین عالی تمدنهای چین و بین النهرین (و دیگر کانونهای فرهنگی) و آمیختگی آن با هنر والای ایرانی با حفظ و شیوه‌های هنری شاهکاری بی‌نظیر را به عالم هنر و معماری عرضه نمودند که در واقع اثر بر جسته و پویایی از خرد هنرمند ایرانی است.
در اینجا برای ارائه نمایی از گنبد سلطانیه با مروری به تاریخچه مختصر آن به بیان معماری این بنا خواهیم پرداخت.منبع تبیان زنجان


موضوعات مرتبط:

برچسب‌ها:


تاريخ : ۱۳٩٠/٥/۱٢ | ۱۱:٠٦ ‎ب.ظ | نویسنده : اکبررحیمی | نظرات ()